Atamalar lugʻati: logistika, bojxona, hujjatlar
Hisob-fakturalarda, yuk xatlarida va tashuvchi bilan yozishmalarda uchraydigan atamalar. Har biri bitta xatboshi, raqami va meʼyorga havolasi bilan.
Demeraj va detenshn
Konteyner bepul kunlardan ortiq ushlanib qolgani uchun toʻlov: demeraj — u portda yoki terminalda turganda, detenshn — u terminaldan tashqarida sizda boʻlganda.
Kunlik hisoblanadi va liniyaning bepul davri tugagach yigʻila boshlaydi. U tashish sababli emas, kelgandagi turib qolish sababli paydo boʻladi: hujjatlar tayyor emas, bojxona oʻtilmagan, tushirishga joy yoʻq. Tez oʻsadi, shuning uchun chiqarish va tushirish muddatlari oldindan hisoblanadi.
Hajmiy ogʻirlik
Katta hajmli yuk shu ogʻirlik boʻyicha tariflanadi. Tashuvchi ikkitasining kattasini oladi: haqiqiy ogʻirlik yoki hajmiy. Aviatsiyada kubometr 167 kilogramm, avtotashuvda odatda 333 kilogramm deb hisoblanadi.
Shuning uchun yengil, lekin katta hajmli partiya ogʻir yuk kabi turadi: yostiq va qadoq joy egallaydi, toʻlov esa joy uchun. Yetkazish usulini tanlashdan oldin hajm koʻz bilan chamalab emas, oʻlchab aniqlanadi — kubometr uchun 167 va 333 kilogramm orasidagi farq narxni ham, qaysi usul foydali degan xulosani ham oʻzgartiradi.
Freight prepaid va freight collect
Yuk xatidagi frahtni kim toʻlashi haqidagi belgi. Prepaid — joʻnatuvchi joʻnatishdan oldin toʻlaydi, collect — oluvchi kelganda.
Belgi shartnomadagi yetkazib berish shartlariga mos kelishi kerak: EXW va FCA da fraht odatda collect, CIF va DAP da — prepaid. Yuk xati bilan shartnoma orasidagi tafovut yuk topshirilayotganda ochiladi, toʻlashga esa na kim, na vaqt qoladi.
Inkoterms
Xalqaro savdo palatasining qoidalar toʻplami: bitta qisqartma bilan sotuvchi yukni qayergacha olib borishini, tashishni kim toʻlashini va xavf xaridorga qayerda oʻtishini belgilaydi. Amaldagi tahrir — 2020-yil, unda oʻn bitta atama bor.
Oʻzbekiston tashqi savdosida koʻproq EXW (sotuvchi omboridan olamiz), FCA (sotuvchi tashuvchiga topshiradi), FOB va CIF (dengiz uchun: bort ustigacha va fraht toʻlangan holda), DAP (manzilgacha, tushirishsiz) va DDP (barcha toʻlovlar sotuvchida) uchraydi. Atama bojxona qiymatiga ham taʼsir qiladi: chegaragacha yetkazish qanchaga tushgani unga kiradi.
Bojxona qiymati
Boj, aksiz va QQS shundan hisoblanadigan baza. Bu invoysdagi narx emas, balki narx ustiga Oʻzbekiston chegarasigacha yetkazish xarajatlari: fraht, sugʻurta, yuklash.
Bundan amaliy xulosa: EXW da bojxona qiymati bir xil tovar narxidagi DAP ga qaraganda yuqori boʻladi, chunki ikkinchi holatda yetkazish narx ichida. Inspektor eʼlon qilingan qiymatga rozi boʻlmasa, bahs shartli chiqarish orqali hal qilinadi.
Shartli chiqarish
Bojxona qiymati boʻyicha bahs davom etayotganda yukni taʼminot evaziga ombordan olib ketish tartibi. Dalil toʻplashga 60 kalendar kun beriladi.
Maʼnosi shundaki, yuk turib qolmasin: omborda turish kunlik toʻlanadi va koʻpincha bahsli summadan qimmatga tushadi. Eʼtiroz berilgan ekan, pul bahssiz tartibda hisobdan chiqarilmaydi — faqat sud orqali.
Bojxona tranziti
Chiqarilmagan yuk chegaradan ichki post yoki omborgacha bojxona nazorati ostida, yoʻlda toʻlovlarsiz boradigan tartib.
Yukni chegarada emas, oluvchiga qulay joyda rasmiylashtirish uchun kerak. Allaqachon chiqarilgan yukni mamlakat boʻylab tashish odatda qimmatroq: tranzit manzilgacha bitta hujjat bilan boradi.
BHM — bazaviy hisoblash miqdori
Bojxona yigʻimlari va jarimalar shu miqdorda belgilanadi. Hozir 440 000 soʻm (01.09.2026 dan amal qiladi). Rasmiylashtirish yigʻimi partiya qiymatiga qarab 1 dan 25 BHM gacha shkala boʻyicha hisoblanadi.
Qonunlarda stavkalar soʻmda emas, BHM da yoziladi — har indeksatsiyada hujjatlarni qayta yozmaslik uchun. Shuning uchun yigʻim summasi ham miqdor oʻzgarishi bilan oʻzi oʻzgaradi.
TIF TN kodi
Tovarning oʻn xonali kodi — hammasi shunga bogʻliq: boj stavkasi, aksiz, QQS va ruxsat hujjatlari roʻyxati. Tovarning nomiga emas, tarkibi, vazifasi va tayyorlanish usuliga qarab aniqlanadi.
Stavka kodning eng uzun mos keluvchi prefiksi boʻyicha olinadi. Koddagi xato eng kech ochiladi va eng qimmatga tushadi: u mashina chegarada turganda maʼlum boʻladi, toʻlovlar esa orqaga qarab qayta hisoblanadi.
ST-1 sertifikati
MDH davlatlaridan keladigan tovarlar uchun kelib chiqish sertifikati. U bilan import boji nolga tushadi, usiz oddiy stavka qoʻllanadi, 2026-yil 28-fevraldan esa tasdiqlanmagan kelib chiqish uchun ustama ham qoʻshiladi.
Uni yetkazib beruvchidan buyurtma berayotganda soʻrash kerak, joʻnatishdan keyin emas: sertifikatni orqaga qarab rasmiylashtirish koʻringanidan qiyin, boj esa oʻsha paytga toʻliq stavka boʻyicha hisoblangan boʻladi.
Yigʻma yuk va toʻliq yuklama
Yigʻma yuk (LTL) begona partiyalar bilan birga ketadi, siz egallagan joy uchun toʻlaysiz. Toʻliq yuklama (FTL) — mashina butunlay sizniki: yuklashdan tushirishgacha bitta plomba va aniq muddat.
Foyda chegarasi taxminan oʻn ikki–oʻn besh kubometrda oʻtadi: undan yuqorida odatda butun mashina arzonroq. Yigʻma yukda muddatga joʻnatishdan oldin konsolidatsiya omborida yigʻish va kelganda tarqatish qoʻshiladi.
Bojxona ombori
Chiqarilmagan yuk bojxona nazorati ostida uch yilgacha turadigan ombor, toʻlovlar esa faqat partiya kerak boʻlganda — sotilgani sari qismlarga boʻlib toʻlanadi.
Muddati qisqa va tartibi boshqacha boʻlgan vaqtinchalik saqlashdan shu bilan farq qiladi. Partiya katta, sotuvi esa asta-sekin boʻlganda foydali: toʻlovlarga pul kelgan kuni butunlay muzlatilmaydi.
Taʼriflar bu soʻzlar Oʻzbekiston tashqi savdosida qanday qoʻllanilsa, shunday berilgan. Raqam qonun bilan belgilangan joyda yonida hujjat koʻrsatilgan.
Yuk tashish narxini hisoblash
Yuk va yoʻnalishni yozing — narx va muddat bilan qaytamiz.